Namoonni baay’een sa’aatii tokko mana ispoortii keessatti kan dabarsan yoo ta’u, sa’aatii digdamii sadii hafe ammoo yaadni isaanii hihhiramee dabarsu, kunis fayyaa isaanii fooyyessuuf rakkisaa ta’a. Yeroo gabaabaa sochii qaamaa gochuudhaan dabarsinu irraa kan hafe, boqonnaa fi hirriba dabalatee sochiiwwan guyyaa guutuu hojjennu hundi fayyaa keenya irratti dhiibbaa qaba. Yeroo sochii qaamaa karoorfame qofa osoo hin taane, guyyaa keenya isa hafe keessattis wanti hojjennu fayyaa keenya waliigalaa irratti dhiibbaa guddaa akka qabu hubachuun barbaachisaa dha.
Waldaan Dhukkuba Sukkaaraa Ameerikaa (ADA) qajeelfama bulchiinsa dhukkuba sukkaaraa haaraa dhukkuba sukkaaraa gosa 2ffaa baase keessatti barbaachisummaa sochii sa’aatii 24 keenyaa fayyaaf cimsee ibseera. Guyyaa guutuu sochii hangamii akka hojjennu dursa kennuunis fayyaaf murteessaa dha jedhan.
Sochii qaamaa guyyaa guyyaa madaalawaa ta’e gochuun faayidaa fayyaa guddaa qabaachuu akka danda’u hubachuun barbaachisaa dha.
Amaloonni barbaachisoo fayyaa sa’aatii 24f hojjetan maali?
‘Amaloota qaamaa/fayyaa sa’aatii 24’ kanneen akka:
1.Sochii qaamaa gochuu: Sochii qaamaa karoorfame kamiyyuu of keessatti qabata.
2.Boqonnaa: Kunis taa’uu, TV ilaaluu ykn sochiiwwan boqonnaa biroo kan dabalatudha. Yeroo kana hamma danda’ametti daangeessuun barbaachisaadha, keessattuu sa’aatii tokkoo ol taa’uu dhiisuun barbaachisaadha.
3.Hirriba: Hirribni qulqullina gahaa qabaachuun fayyaa qaamaa fi sammuuf barbaachisaa waan ta’eef adeemsa qaamni dadhabina guyyaa sanaa irraa akka dandamatu taasisudha.
Sochii qaamaa gochuu
Sochii qaamaa karoorfame kamiyyuu kan hammatu yoo ta’u, fayyaa waliigalaatif bu’uura ta’a. Sochii qaamaa gochuuf deemsa, fiigicha ykn ispoortii biroo; Innis biqiltuu dhaabuu fi sochiiwwan guyyaa guyyaa biroo of keessatti qabata.
Qajeelfama fayyaa hunda keessatti yaada hin hafnedha. Dhukkuboota daddarboo hin taane hundaaf qoricha hundarra gaarii ta’edha. Invastimantii guddaa namni kamiyyuu fayyaa isaa irratti gochuu danda’uudha.
Faayidaa fayyaa dhuma hin qabne kan qabu yoo ta’u muraasni kunooti:
- Furdina garmalee fi dhukkuba sukkaaraa ittisuuf. Sochii qaamaa gochuun oomisha insuliinii qaama keenyaa fooyyessuudhaan hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaara. Carraa furdina garmalee, dhukkuba sukkaaraa fi dhukkuboota kanaan walqabatan haalaan hir’isa.
- Fayyaa onnee eeguuf. Sochii qaamaa yeroo hunda gochuun dhiibbaa dhiigaa to’achuu, hamma kolestroolii fooyyessuu fi carraa dhukkuba onnee hir’isuu danda’a.
- Fayyaa sammuu fooyyessuuf. Sochii qaamaa gochuun dhiphina, fi dhiphina sammuu hir’isa.
Gorsa qabatamaa sochii qaamaa yeroo hunda gochuuf gargaaran:
- Torbanitti yoo xiqqaate daqiiqaa 150 sochii erobiik giddu galeessaa hanga cimaa ta’e kan akka saffisaan deemuu, biskileetii oofuu, fiigicha, bishaan daakuufi kkf argadhu.
- Torbanitti al sadii shaakala humnaa hojjechuu.
- Guyyaatti yoo xiqqaate tarkaanfii 10,000 godhuun fayyaa keessan fooyyessuu danda’a.
- Ispoortii gosa kamiyyuu yoo hojjettan, hamma sin dafqisiisutti hojjechuun faayidaa fayyaa fooyya’aa siif kenna.
- Xiqqaa irraa jalqabi. Sana booda akkuma humni kee fooyya’aa deemuun sochii qaamaa suuta suutaan dabali.
Yeroo boqonnaa madaalawaadhaan fudhachuu
Baay’een keenya yeroo xiqqoo sochii qaamaa gochuudhaan dabarsinu garmalee waan ilaallu fakkaata, yeroo dheeraa boqonnaa irra taa’ee dabarsinus waan tuffannu fakkaata.
Sochii qaamaa bifa kamiinuu fayyaadhaaf barbaachisaa dha. Garuu sochii qaamaa walakkaa sa’aatii gochuun miidhaa fayyaa yeroo dheeraaf sochii qaamaa gochuu dhabuun dhufu beenyaa kaffaluu hin danda’u. Sa’aatii tokkoof sochii qaamaa gochuun sa’aatii 23 hafe taa’uun yoo dabarsinu fayyaa barbaannu nuuf hin fidu. Kanaafidha qajeelfamni fayyaa hedduun garmalee taa’uu irraa fagaachuu kan gorsu. Malli “active every hour” jedhu ni gorfama.
Yeroo dheeraaf taa’uu jechuun sa’aatii tokkoo fi isaa ol taa’uu ykn ciisuu jechuun ni danda’ama. Amalli garmalee taa’uu kun amala taa’umsaa(sedentary behaviour)jedhama.
Sa’aatii dheeraaf taa’uun miidhaan fayyaa inni fidu dhuma hin qabu. Garmalee taa’uun amala badaa furdina garmalee, dhukkuba sukkaaraa, dhukkuba onnee, kaansarii fi dhukkuboota ciccimoo yeroo dheeraa biroof saaxilamuu dha. umriin kee malee dullomta. Kana malees, qorannoowwan hedduun barruulee yaalaa gurguddoo irratti maxxanfaman, garmalee taa’uu fi yeroo hunda taa’uun carraa du’a yeroo malee akka dabalu mirkaneessaniiru. Garmalee taa’uun dhukkuba harkisa.
Jireenya taa’umsaa cabsuu fi sochii qaamaa amala godhachuuf furtuun xiqqaa irraa jalqabuudha. Fakkeenyaaf, sa’aatii hunda daqiiqaa muraasaaf socho’uuf murteessuudhaan jalqabi (teessoo irraa ka’anii, waajjira keessa naanna’uu, hojiitti deebi’uuf sadarkaa tokko lama ol ba’uu fi gadi bu’uu…). Kana gochuun amala ofumaan ta’a, suuta suutaan sa’aatii sochiiwwan kanaa dheeressuu fi suuta suutaan cimina ispoortii sanaa dabalaa deema.
Fakkeenyota hojii keenya guyyaa guyyaa keessatti fayyadamuu qabnu tokko tokko kaasuuf
- Mee liftii dhiisnee miilaan ha deemnu.
- Bilbila qabannee teenye taanaan osoo deemnu haa haasofnu.
- Yeroo shaayii fi buna dhugnu konkolaataa bakka fagoo dhaabnee bilookii muraasa haa deemnu.
- Yeroo gara manaatti deebinu yoo xiqqaate dafnee dhaabbannaa tokko dursinee otobusii ykn taaksii irraa buune walakkaa sa’aatii miilaan haa deemnu.
- Waajjira keenya keessatti sosocho’uun, pushapii hojjechuun ni danda’ama.
- Akkasumas qaama kee diriirsuun osoo taa’anii ykn dhaabbatanii, jilbeenfattanii sochii qaama gochuun ni danda’ama.
- sochii qaamaa akka Nyaata salphaa (exercise snack) gochuu
- Carraa argattan hunda socho’aa!
Jijjiiramni xixiqqoo kun yeroon darbaa deemuun faayidaa fayyaa guddaa fiduu danda’u. Sochii qaamaa jireenya kee keessatti dursa kennuudhaan fayyaan kee waliigalaa baayʼee fooyyaʼuu dandaʼa. Carraa dhukkuboota ciccimoo garmalee taa’uudhaan dhufu hir’isuu dandeessa.
Gahee hirribaa
Hirribni dhimma fayyaa yeroo baayyee bira darbamuu dha.
Hirriba gahaa dhabuun madaallii hormoonii akka hin taane fida; Sirna meetaabolii guutuu jeequu danda’a. Hirriba dhabuun garmalee nyaachuu fi furdina garmalee namatti fida. Hirriba gahaa argachuu dhabuun to’annoo dhukkuba sukkaaraa miidhuu danda’a.
Hirriba fayya qabeessa ta’eef kanneen armaan gadii dibadhaa;
- Sa’aatii hirribaa gahaa (baay’ina): Guyyaa hunda hirriba halkanii qulqullina qabu sa’aatii 6-8 argachuu.
- Qulqullina hirribaa: Hirriba quubsaa akka qabaattuuf guyyaa hunda yeroo hirribaa wal fakkaatu kaa’i. Kutaa Ciisichaa Hirribaaf Mijatu Uumuu Sagalee, ifaafi wantoota hirriba kee jeeqan dhabamsiisuudhaan kutaa ciisichaa hirribaaf mijatu uumuu, fakkeenyaaf. Nyaata ulfaataa fi wantoota nama kakaasan (fkn buna) ciisuu dura fayyadamuu irraa fagaachuu.
- Sa’aatii ciisichaa(Sleep Chronotype):Yeroon hirribaa fi ka’umsaa fayyaa irratti dhiibbaa qaba. Sagantaan hirriba uumamaa qaamni yeroo siree irra deemtu (halkan keessaa sa’aatii 3 hanga 4) fi ganama (11 hanga 12 am) hirribaa kaatudha. Namoonni amala hirribaa faallaa ta’e qaban ykn shiftoota halkanii hojjetan fayyaa isaanii irratti dhiibbaa hamaa geessisuu danda’u.
Cuunfaa
Guyyaa guutuu amala fayya qabeessa horachuudhaan yeroo sochii, boqonnaa fi hirriba madaaluun barbaachisaa dha. Shaakala kana jireenya kee guyyaa guyyaa keessatti walitti makuudhaan bu’aa fayyaa fooyya’aa argachuu dandeessa.
Suuta suutaan jireenya itti fufiinsa qabu kan fayyaa fi gammachuu waliigalaa kee fooyyessuu danda’u ijaari.
Hubachiisa: Yaadonni barreeffama kana keessatti argaman odeeffannoo waliigalaa qofaaf. Qorannoo ykn yaala dhuunfaaf, kutaa dhukkuba sukkaaraa hospitaala addaa Xiqur Anbassaatti ykn hospitaalota dhuunfaa keessatti Dr. Malaakuu mariisisuu dandeessu.
Gorsa, sirreeffama ykn yaada dabalataa argachuuf email: contact@melakutaye.com fi bilbila: +251921720381 nu qunnamuu dandeessu.Gorsa fayyaa qabatamaa odeeffannoo qabuu fi mirkanaa’eef biloogii Dr. Malaakuu, Telegram, YouTube & TikTok hordofaa. Odeeffannoo mirkanaa’e kana namoota biroof akka qooddan kabajaan isin affeera.