Dr. Malaakuu Taayyeetiin.
Mee yeroo hunda ulfaatinni kee idilee fi daangaa fayya qabeessa keessa akka jiru sitti himama haa jennu. Kanaafuu fayyaan kee qabbanaa’aa ta’uu fi ulfaatina qaamaa wajjin walqabatee yaaddoo fayyaa akka hin qabne ni mirkaneeffatta. Yeroo qorannoo fayyaa waliigalaa kamiifuu saamuda kennitan, garuu sadarkaa kolestroolii olaanaa agarsiisa; Sukkaarrillee xiqqoo ol ka’eera. Garaa kee irratti dhiibbaa akka uume agarsiisa.Yeroon bara baraan akkas qalla’aa ture dhukkubni furdaa kun eessaa akka dhufe ni gaafatta.
Seenaan kun fakkeenya furdina ulfaatina qaamaa idilee qallachuu fakkeessee keessaa isa tokkodha. Indeeksii ulfaatina qaamaa fi ulfaatina qaamaa qofti safartuu fayyaa waliigalaa amanamaa miti. Lakkoofsa qofa osoo hin taane, gaaffii ‘raabsiin ulfaatinaa eessa jira?’ Lakkoofsi ulfaatinaa qofti seenaa fayyaa guutuu akka hin himne ragaadha.
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee (copha haphii) maali?
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee yeroo namni dhuunfaa ulfaatina qaamaa idilee fi ulfaatina giddu galeessaa qabaate garuu dhibbeentaan cooma qaamaa baay’ee ol’aanaa qaba. Kunis, dhibbeentaan cooma qaama keenya keessa jiru dhiirotaaf %25 fi isaa ol, dubartootaaf ammoo %30 fi isaa ol yoo ta’e, baay’inni ulfaatinaa fi BMI sadarkaa idilee yoo hin caallellee akka furdina garmaleetti ilaalama.
Namoonni kun furdina garmalee akka alaa irraa mul’atutti osoo hin taane cooma qaamaa garmalee kan qaban yoo ta’u ulfaatina idilee fi sirrii ta’e kan qaban fakkaatu. Keessattuu kutaalee qaama keenya keessaa kan akka tiruu keessatti kuufama cooma baay’ee qabu.
Haalli kun haalawwan fayyaa kanneen akka dhukkuba onnee, dhukkuba sukkaaraa, kolestroolii olka’aa fi jeequmsa meetaabolii namoota furdina garmalee qaban irratti yeroo baay’ee mul’atu fiduu danda’a.
Fakkeenyaaf, seenaan seensa keenya keessatti kaafne, ulfaatinni isaa idilee waan ta’eef qofa rakkoo fayyaaf akka saaxilamutti of hin ilaalle. Garuu qorannoon kun seenaa adda ta’e hima. Ulfaatina idilee yeroo hunda fayyaa jechuu akka hin taane agarsiisuuf deema, yoo BMI fayyaa qabaattellee.
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee gosoota furdina qaamaa biroo irraa akkamitti adda?
Furdinni qaamaa yeroo baay’ee namni tokko furdina garmalee yoo qabaate, keessumaa BMI 30 fi isaa ol ta’e jedhamee ibsama. Body mass index (BMI) ulfaatina kiiloo giraamaatiin olka’iinsa meetira iskuweeriin hiruun kan shallagamu yoo ta’u, waa’ee raabsa coomaa odeeffannoo tokkollee hin kennu. Coomaa fi maashaa addaan hin baasu. Fakkeenyaaf, atileetiin maashaalee qalla’aa qabu tokko cooma qaamaa garmalee malee BMI ol’aanaa qabaachuu kan danda’u yoo ta’u, namni biraa BMI idilee qabu ammoo cooma qaamaa olka’aa fayya-dhabeessa ta’e qabaachuu danda’a.
Furdinni qaamaa akka barame ifa waan hin taaneef furdina qaamaa idilee (cooma irraa haphii) adda baasuun rakkisaadha. Sababni isaas jijjiirama fiizikaalaa salphaatti nama ilaalutti mul’atu waan hin agarsiifneef. Kanaaf, bira darbuun ni danda’ama.
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee (copha haphii) kan namoonni baay’een yaadan caalaa baay’inaan mul’ata. Qorannoon bara 2010 irraa eegalee gaggeeffame akka agarsiisutti namoota BMI idilee qaban kanneen cooma qaamaa baay’ee qaban keessaa %20 hanga 30 ta’an furdina garmalee haphii fakkeessee bifa kanaan miidhamaniiru. Haa ta’u malee, gosti furdina garmalee kun ammallee dhimma hin beekamne waan ta’eef, hammi rakkoo kanaa daran guddaadha jedhamee tilmaamuun ni danda’ama.Kanaafuu, alaan gogaa yoo fakkaatanillee namoonni tokko tokko kuufama cooma dhokataa fokkisaa qabaachuu dandaʼa.
Balaa fayyaa furdina ulfaatina qaamaa idilee
Gosti furdina garmalee kun rakkoo fayyaa furdinni yeroo baay’ee fidu hunda fiduu danda’a. Isaan keessaa:
- Rakkoo meetaabolii; Insuliinii ofirraa ittisuu, dhiibbaa dhiigaa, dhukkuba sukkaaraa, dhukkuba kolestroolii
- Dhukkuba onnee fi ujummoolee dhiigaa: Dhukkuba onnee fi dhiigni sammuu keessatti dhangala’uuf sababa ta’a.
- Dhukkuba sukkaaraa gosa 2ffaa
- Kuufamni coomni tiruu dhukkuba tiruu fi kaansarii tiruu fiduu danda’a
Dhukkuboota kanaa fi kanneen biroo bu’aa fayyaa hamaa geessisan ittisuuf furdina ulfaatina qaamaa idilee adda baasuu fi adda baasuun barbaachisaa dha.
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee akkamitti adda baasuu dandeenya?
Haala kana sirritti adda baasuuf paaraameetotni haaraan armaan gadii BMI caalaa fooyya’oo ta’an fayyadamuun ni danda’ama.
Reeshiyoo mudhii fi jilbaa(Waist-to-Hip Ratio):Safartuu bal’ina mudhii fi bal’ina jilbaa wal bira qabuudha. Reeshiyoon mudhii fi jilba olka’uun cooma garaa garmalee agarsiisa. Kun ammoo BMI caalaa dhukkuba onnee fi carraa dhukkuba sukkaaraa kan tilmaamu gaarii dha. Qorannoon hedduun akka agarsiisanitti safartuun kun BMI fi kanneen biroo caalaa agarsiiftuu fayyaa meetaabolii baayyee fooyya’aa ta’uu isaati.
Safartuun biraa Bal’ina mudhii (Waist Circumference) yoo ta’u, kunis meeshaa faayidaa qabu kan cooma garaa balaafamaa tilmaamuuf gargaarudha.
Safartuu sadaffaan Dhibbeentaa Cooma Qaamaa (Body Fat Percentage) yoo ta’u, safartuun kun dhibbeentaa cooma qaamaa cooma qaamaa uumu tilmaama. Malleen akka safartuu dachaa gogaa, impeedansii baayooelektirikii, fi raajii addaa (DEXA scan) malawwan dhibbeentaa cooma qaamaa xiinxaluuf gargaaran keessaa tokko.
BMI kee maal iyyuu yoo ta’e, reeshiyoon mudhii fi jilba kee 1 ol yoo ta’e ykn naannoon mudhii kee cm 80 ol yoo ta’e, kuufama coomaa fayya-dhabeessa fi balaa qabu kan furmaata argachuu qabu qabda jechuudha. Coomni qaamaa dhiira tokkoof %25 fi isaa ol, dubartiif ammoo %30 fi isaa ol ta’e furdina garmalee jedhamee fudhatama, yoo lakkoofsi BMI daangaa idilee hin caallellee.Namoonni ulfaatina qaamaa idilee fi BMI idilee qabaachuu danda’u garuu sababa cooma garaa keessaatiin rakkoo fayyaaf saaxilamu kunis balaa fayyaa balaa ta’a.
Kana malees, qorannoon dhiigaa kan akka mallattoo sukkaara, insuliinii, sadarkaa kolestroolii fi mallattoo inflammation (fkn C-reactive protein) rakkoo meetaabolii mul’isuu danda’a.
BMI qofti furdina garmalee murteessuu waan hin dandeenyeef, qorannoon akkasii namoonni walnyaatinsa qaama isaanii caalaatti hubachuu fi tooftaalee wal’aansa ittisaa yeroon hojiirra oolchuun rakkoo fayyaa hamaa akka hin mudanne taasisa. BMI qofti furdina qaamaa adda baasuuf ykn balaa fayyaa madaaluuf gahaa miti. Namni BMI idilee qabu kuufama cooma qaamaa miidhaa geessisu kan balaa fayyaa guddaa fidu qabachuu danda’a.Kanaafidha lakkoofsa ulfaatina keenyaa bira darbee walnyaatinsa qaamaa hubachuun barbaachisaa kan ta’e. Furdinni qaamaa ulfaatina qaamaa fi BMI qofa osoo hin taane dhukkuba baayyee walxaxaa ta’edha.
Wal’aansi furdina garmalee ulfaatina qaamaa idilee maal fakkaata?
Gosti furdina garmalee kun irra caalaa jijjiirama akkaataa jireenyaatiin kan yaalamuudha. Karaaleen bu’a qabeessa ta’an keessaa muraasni kanneen armaan gadiiti.
Nyaanni madaalawaa ta’e barbaachisaadha. Nyaata fayya qabeessa, soorata hedduu qabu yeroo hunda nyaachuun cooma qaamaa to’achuuf gargaaruu danda’a. Kun nyaata nama hundaaf mijatudha malee warra alaan furdaa fakkaatanii mul’atan qofaaf miti.
Sochii qaamaa yeroo hunda of keessatti hammachuu. Keessattuu ispoortii humnaa hojjechuu. Shaakala humnaa maashaalee ijaaruu fi tone gochuun yeroo maashaalee kee hojjettu meetaabolii kee waan dabaluuf cooma hir’isuuf si gargaaruu danda’a.
Yeroo hunda qorannoo fi hordoffiin furdina qaamaa dhokataa dafanii adda baasuuf gargaaruu danda’a, namoota ulfaatina qaamaa idilee qaban irrattillee.
Cuunfaa
Furdinni ulfaatina qaamaa idilee balaa dhokataa namoonni baay’een hin arginedha. Keessattuu namoonni qalla’anii mul’atan garuu cooma qaamaa baay’ee qaban jiraachuu danda’u. Haala kana hubachuun baay’ee barbaachisaadha. Sababni isaas furdinni waliigalaa hundi rakkoo fayyaa waan fiduuf tarkaanfiiwwan fooyya’iinsa fayyaa qabatamaa dursinee fudhachuun namoota baay’ee jireenya fayya qabeessa akka jiraatan gargaaruu dandeenya.
Hubachiisa: Qabiyyeen ykn yaadonni barruu kana keessatti argaman odeeffannoo waliigalaa qofaaf. Qorannoo ykn yaala dhuunfaaf ogeessa eegumsa fayyaa kee mariisisi.
Gorsa, sirreeffama ykn yaada dabalataa argachuuf email: contact@melakutaye.com fi bilbila: +251921720381 nu qunnamuu dandeessu. Wal’aansa dhuunfaaf, Dr. Melaku ykn waahillan isaa kutaa dhukkuba sukkaaraa Hospitaala Ispeeshaalistii Xiqur Anbassaatti mari’achuu dandeessu. Odeeffannoon kun faayidaa kan qabu yoo ta’e namoota biroof qoodaa.