Koolestroolii daa’immanii fi dargaggoota keessatti

 By Dr. Melaku Taayyee


Dhukkuba kolestroolii yeroo yaadnu yeroo baay’ee namoota ga’eessota qofa waliin wal qabsiifna. Garuu dhimmi fayyaa kun daa’immanii fi dargaggoota irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Rakkoon kolestroolii, kan baayyinaan daa’imman irratti mul’atu, dhalootaan kan dhufu yoo ta’u, kolestrooliin daa’immaniis sababa rakkoo nyaataa fi sochii qaamaa dhabuu irraa kan ka’e jallachuu danda’a.


Koolestrooliin daa’immanii fi dargaggoota addunyaa irratti yaaddoo ta’aa jira. Keessattuu furdinni qaamaa dabaluu fi amala nyaata fayya qabeessa ta’e babal’achuu irraa kan ka’e daa’imman hedduun umurii dargaggummaa isaaniitti rakkoo kolestrooliin isaan mudachaa jira. Akka Akkaadaamiin Daa’immanii Ameerikaa jedhutti, daa’imman shan keessaa tokko hammi kolestroolii hin baramne waan qabuuf carraan dhukkuba onnee yeroo boodaatti qabamuu isaanii dabala.Daa’imummaa keessatti hammi kolestroolii hin baramne, dhibee atherosclerosis, dhiphachuu arteriin kun yeroo baay’ee waggoota kurnan booda jalqabu, dafee akka jalqabu taasisuu danda’a. Kanarraa kan ka’e daa’imman irratti dhukkubni onnee fi dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu akka tasaa arguun baramaa ta’aa dhufeera.


Rakkoo fayyaa gosa kanaa yeroon yaaluuf akkasumas akka warraatti fayyaa daa’ima keessanii eeguuf sababoota, mallattoolee fi tarkaanfiiwwan ittisaa hubachuun baay’ee barbaachisaadha.


Sababoota rakkoo kolestroolii daa’immani


Sababoonni rakkoo kolestroolii daa’immanii lamatti qooduun ni danda’ama. Kunis dhibee kolestroolii dhalootaan dhufuu fi dhibee liipdeemii sadarkaa lammaffaa rakkoo fayyaa birootiin dhufudha.


Rakkoon kolestroolii rakkoo fayyaa birootiin dhufu (secondary dyslipidemia) yeroo dhukkuboota biroo waliin dhufan waliin walqabateedha. Fakkeenyaaf, hanqina hormoonii, keessumaa hanqina hormoonii walhormaataa, dhukkuba tiruu, furdina garmalee, dhukkuba sukkaaraa, nyaata fayya-dhabeessa nyaachuu fi sochii qaamaa gochuu dhiisuu ykn wantoota miidhaa geessisan ta’uu danda’a.


Kolestrooliin maatii baay’inaan daa’imman irratti kolestroolii olka’uu kan fidudha. Dhukkuba dhalootaan dhufu yoo ta’u, ijoollummaa irraa kaasee kolestroolii badaa balaa guddaa geessisudha. Rakkoo jeneetikii irraa kan ka’e daa’imman dhibee kanaan miidhaman kolestroolii miidhaa geessisu karaa kalee qulqulleessuu fi balleessuu waan hin dandeenyeef kolestrooliin ujummoolee dhiigaa keessatti kuufama. Dhukkubni kun addunyaa guutuutti namoota 300 keessaa gara 1 ni miidha.


Mallattoowwan kolestroolii maatii keessatti mul’atan kan warri ijoollee isaanii irratti hubachuu qaban maali?


Daa’imman kolestroolii maatii keessatti qaban mallattoolee ifa ta’an agarsiisuu dhiisuu danda’u. Garuu mallattoolee muraasni warri arguu danda’an jiru.


Inni jalqabaa seenaa maatii wal fakkaatudha. Maatii keessan keessaa namni tokko dhukkuba onnee ykn dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu yoo qabaate, keessumaa umurii 55 dura, daa’imni keessan rakkoo kolestroolii dhalootaan dhufu qabaachuu danda’a.

Gogaa fi tendons irratti cittoo keelloo (xanthoma) mallattoo kolestroolii olka’aa ta’uu isaati. Dhiita’uun siistii cooma keelloo qabu kun yeroo baay’ee naannoo ijaa, jilba, jilbaa fi jilbaatti mul’ata. Isaanis kan uumaman kolestrooliin dhiiga keessaa dhangala’ee gogaa fi tendons keessatti yeroo kuufamudha.


Yoo hammi kolestroolii daa’immanii ol’aanaa ta’e, keessumaa yoo hammi kolestroolii badaa 190 mg ol ta’e. Yoo liitira 1 ol ta’e mallattoo kolestroolii maatii keessaa kan biraa ta’uu danda’a.


Dhukkuba kana dafanii adda baasuu fi yaaluun baayyee barbaachisaa dha. Yoo yeroon yaalamuu baate daa’imman carraan dhukkuba onneetiin qabamuu fi umurii xiqqaatti du’uu baay’ee ol’aanaadha.Yeroodhaan yoo hin yaalamne umurii 30 ykn 40 darbuun rakkisaa ta’uu danda’a. CYBSn yoo adda baafamee fi yaala sirrii ta’e carraa dhukkuba onneetiin qabamuu haalaan hir’isuu danda’a.


Dhibee kolestroolii maatii keessatti argamu adda baasuuf qorannoon kolestroolii yoom gorfama?


Daa’imman saaxilamoo ta’aniif, keessumaa kanneen seenaa maatii qabaniif umurii 2 irraa eegalee qorannoon kolestroolii ni gorfama. Daa’imman biroof akka waliigalaatti qorannoon umurii waggaa 10tti, ammas umurii waggaa 18tti akka godhamu ni gorfama.


Hubachiisa: Qabiyyeen barreeffama kanaa odeeffannoo waliigalaa qofaaf kan qophaa’edha. Qorannoo ykn yaala dhuunfaaf ogeessa eegumsa fayyaa kee mariisisaa.


Odeeffannoon kun akka isin fayyadu abdiin qaba! Gaaffii dabalataa yoo qabaattan barreessaa odeeffannoo kanaa Dr. Melaku Taye fi waahillan isaa kutaa dhukkuba sukkaaraa Hospitaala Tiqur Anbassaatti qunnamuu dandeessu. Fayyaa keessan qaalii eeguuf maal gochuu akka qabdan gorsa qabatamaa dabalataa argachuuf marsariitii Dr. Melaku www.melakutaye.com fi miidiyaa hawaasaa @hakimmelaku hordofaa!

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top