Dhiheenya kana ogeeyyiin fayyaa adda addaa daangeffama nyaataa kan akka ‘kana hin nyaatinaa, sana hin tuqinaa’ jedhu kaa’uun, filannoo nyaataa keenya daangessuun nyaata mi’aawaa irraa akka fagaannu nu dirqisiisuu fi kanaa mannaa nyaata bishaan bishaan jedhan filannoo keenya tokkicha gochaa turaniiru. Nyaanni arrabni keenya dhandhamu hundi mi’aa hin qabne ta’aa jira.
Mi’aa nyaata mi’aa hin qabne kanaa gara mi’aa barameetti deebisuuf, filannoo sukkaara namtolchee, kan bakka bu’oota sukkaara ta’anii fi kaalorii osoo hin dabaliin mi’aa kennan fayyadamuu jalqabaniiru. Mi’eessituu namtolchee baay’ee jaallatamaadha. Filannoon sukkaara hir’isuuf gargaaran gabaa lola’aniiru. Mi’eessitoonni ‘sukkaara hin qabne’ jedhamanii barreeffaman hundi nyaata ‘sukkaara irraa bilisa’ ta’ee fi sukkaara namtolchee fe’ameedha.
Garuu dhuguma ulfaatina qaamaa hir’isuu fi sukkaara dhiigaa to’achuuf ni gargaaraa? Moo balaa fayyaa dhokataa fidu?
Sukkaarri namtolchee maali?
Mi’eessituu namtolchee jechuun bakka sukkaara bakka bu’oota nyaataa fi dhugaatii mi’eessituu sukkaara wajjin wal fakkaatu qaban mi’eessuuf kan ooludha. Qabiyyeen kaalorii isaanii zeeroo ykn xiqqaa waan ta’eef, akka bakka bu’aa sukkaara dhukkubsattoota sukkaaraatti fayyadamu.
Gosoonni sukkaara namtolchee beekamoo ta’an kanneen akka: Isaanis aspartame, advantame, neotame, saccharin, sucralose, xylitol, erythritol, sorbitol fi kkf dha. Mi’aan isaanii kan sukkaara wajjin walqixa ykn isaa ol ta’uu danda’a.
Sukkaarri namtolchee maaliif fayyadama?
Fayyadama sukkaara hir’isuuf
Dhukkuboonni daddarboo hin taane rakkoo nyaataa waliin walqabatan baay’achaa dhufuu isaanii ilaalchisee, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) sukkaara baay’ee hir’isuu gorsa.Filannoon sukkaara hir’isuuf ilaalame tokko mi’eessituu namtolchee fayyadamuudha. Namoonni furdina qaamaa ykn dhukkuba sukkaaraatiin yaalamaa jiran mi’aa eeguu fi ulfaatina qaamaa fi sukkaara akka hin daballe itti fayyadamu.
Nyaata/dhugaatii mi’eessuuf
Akkasumas oomishaalee akka nyaata mi’aawaa, keekii, ayiskiriimii, karameellaa, mastikaa, fi saamunaa ilkaa fi kkf keessatti argamu. Mi’aa afaanii eeguun alatti faayidaa soorataa hin qaban.
Oomishtoonni nyaataa nyaata mi’aawaa sukkaara xiqqaa qabu qopheesuuf itti fayyadamu. Sukkaaroonni namtolchee dhugaatii lallaafaa ykn shaayii mi’aawaa ta’ee fi ‘sukkaara irraa bilisa’ jedhamee gabaaf dhiyaatu (sugar free ‘diet’ or ‘light’ Coca )keessatti argama.
Fayyaa ilkaanif
Namoonni sukkaara baay’ee nyaatan yeroo baay’ee ilkaan isaanii manca’uu fi dhukkuba ilkaaniin rakkatu. Sukkaarri namtolchee akka sukkaara idilee ilkaan irratti miidhaa hin geessisu. Keessattuu sukkaara namtolchee zaayilitooliin baakteeriyaan afaanii ilkaan irratti akka hin maxxanne waan godhuuf fayyaa ilkaanif faayidaa qaba jedhamee yaadama. Haa ta’u malee, qorannoowwan irra caalaan mi’eessituu namtolchee fayyadamuun fayyaa ilkaanif faayidaa akka hin qabne xumuraniiru.
Balaa fayyaa sukkaara namtolchee
Mi’eessitoonni namtolchee fayyadama sukkaara hir’isuun furdina garmalee fi dhukkuboota kanaan walqabatan ittisuuf gargaara jedhamee yaadamus, qorannoowwan haaraan akka agarsiisanitti carraa rakkoo fayyaa dabaluu danda’u.
Burjaajii dhimma kana marsee jiru qulqulleessuuf Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa bara 2019 koree qorannoo ijaaree qorannoo bal’aa gaggeesse. Safartuuwwan fayyaa adda durummaan irratti xiyyeeffatan keessaa ulfaatina qaamaa, hamma cooma qaamaa, dhukkuba sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaa, hamma kolestroolii, dhukkuba onnee fi ujummoolee dhiigaa, dhukkuba Kalee, kaansarii, fedhii nyaataa fi miira beela fi kkf ni argamu. Gareen gorsaa qorannoo kun qorannoowwan murteessoo 370 kanneen dhiibbaa fayyaa fayyadama mi’eessituu namtolchee qoratan gamaaggamuun argannoowwan armaan gadii gadhiiseera.
Qorannoon akka agarsiisutti oduun ulfaatina qaamaa hir’isuuf gargaaru jedhu dhugaa miti. Mi’eessituu namtolchee kana fayyadamuun akkuma yeroo baay’ee amanamu ulfaatina qaamaa hir’isuuf gargaaruu dhiisuu danda’a. Faallaa kanaatiin fedhii nyaataa keenya dabaluu waan dandaʼaniif, nyaata baayʼee nyaachuun ulfaatina qaamaa akka dabalu gochuu dandaʼa.
Dhukkuba onnee fi rakkoo ujummoolee dhiigaa fidu. Qorannoon dhiheenya kana godhame akka agarsiisutti mi’eessituu namtolchee baay’inaan fayyadamuun carraa dhukkuba onnee fi du’aa dabaluu wajjin walqabatee jira.
Dhukkubbii garaa fiduu danda’u. Namoota tokko tokko irratti rakkoo kan akka gaazii ykn garaachaa fiduu danda’u. Akkasumas hojii baakteeriyaa garaachaa kanneen bullaa’insa nyaataa, ittisa dhukkubaa fi fayyaa waliigalaatif barbaachisoo ta’an ni jeequ. Qorannoon hedduun barruulee yaalaa beekamoo ta’an irratti maxxanfamaa jiru, kunis baay’inni baakteeriyaa garaachaa faayidaa qabu hir’achuu isaatiin baakteeriyaa miidhaa geessisu akka guddatu taasisa.
Sababoota kanaa fi kanneen biroo irratti hundaa’uun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa nyaataa fi dhugaatii keessatti mi’eessituu namtolchee fayyadamuu hin gorsu. Kana malees, mi’eessitoonni namtolchee ulfaatina qaamaa to’achuuf gargaaraa akka hin taanee fi dhukkuba onnee dabalatee rakkoolee fayyaa yeroo dheeraa biroo hedduu fiduu akka danda’an cimsanii dubbataniiru.
Yoo sukkaara namtolchee fayyadamtan fooyya’iinsa qabatamaa kunooti.
- Nyaataa fi dhugaatii dhoksaan akka sukkaara hin qabneetti gurguraman qorachuun adda baasaa
- Sukkaara namtolchee guyyaa guyyaan fudhattan hir’isuu. Fayyadama daangeessuun murteessaadha.
- Mi’eessituu sukkaara namtolchee dhiisnee mi’eessituu uumamaa irratti haa xiyyeeffannu.
- Mi’eessituu biqiltoota irraa kan qophaa’e fayyadamuun shaayii mi’eeffachuu dandeenya.
- Fuduraalee orgaanikii akka mi’eessituutti fayyadamaa. Fakkeenyaaf, Muuzii akka mi’eessituu ‘uumamaa’ oats’f fayyadamuun ni danda’ama.
Cuunfaa
Yeroo baayyee mi’eessituu namtolchee filannoo fayya qabeessa ta’ee fudhatama. Haa ta’u malee, fayyadama sukkaara hir’isuuf gargaaruu danda’ullee, fayyaa fooyya’aa argachuuf wabii miti. Qaamni qorannoo guddachaa jiru kan faayidaa yaadame kennuu dhiisuu danda’u ykn miidhaa fayyaa illee geessisuu danda’u jedhu mul’achaa jira.
Rakkoo fayyaa sukkaara namtolchee garmalee fayyadamuun fiduu danda’u hubachuudhaan filannoo fooyya’aa filadhu. Sukkaara namtolchee dhiisanii mi’eessituu uumamaa fayyadamuun mi’aa fi fayyaadhaaf mi’aa hundarra gaarii ta’e argamsiisa.
Hubachiisa: Yaadonni barreeffama kana keessatti argaman odeeffannoo waliigalaa qofaaf. Qormaata dhuunfaa ykn yaalaaf ogeessa fayyaa kee mariisisaa.
Gorsa dabalataa, sirreeffama, ykn yaada kennuudhaaf, email: contact@melakutaye.com fi bilbila: +251921720381 irratti nu qunnamuu dandeessu. Gorsa fayyaa qabatamaa ragaadhaan deeggaramee fi mirkanaa’e biloogii Dr. Melaku www.melakutaye.com irratti dubbisuu dandeessu. Wal’aansa dhuunfaaf, Hospitaala Ispeeshaalised Tikur Anbessa Kutaa Dhukkuba Sukkaaraatti Dr. Melaku mariisisuu dandeessaa.