Qorannoon kolestroolii garaa duwwaa qofa irrattiykn yeroo kamiyyuu hojjetama?

Dr. Melaku Tayetiin

 

Qorannoowwan hamma kolestroolii fi tiraayigiliisaayidii dhiigaa safaru fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa safaruu keessatti gahee guddaa qabu.  Qorannoo kun yeroo baayyee garaa duwwaa qofa irratti akka raawwatamu duudhaan jira.  Keessattuu ogeeyyiin fayyaa tokko tokko qorannoon kolestroolii ganama sa’aatii 3 booda yoo raawwatame “ hin hojjetu,  hin hojjedhu” jedhu.  Maamilaa fi ogeessa qorannoo ajaje akka qeeqan hubadheera.

Sirriidha, bara yaalaa durii keessatti hamma kolestroolii sirrii ta’e safaruuf garaa duwwaa sa’aatii 12 ol osoo hin nyaatin hojjetamuu qaba jedhu turan.  Garuu himannaan kun ragaa saayinsiitiin waan hin deggeramneef dogoggora ta’eera. Qorannoowwan dhiyeenya kana mirkaneessanii fi qajeelfamni wal’aansa kolestroolii idil-addunyaa qorannoo kolestrooliif soomni dirqama akka hin taane gorsu.


Qorannoo kolestrooliif soomni dirqama akka hin taaneef sababoonni hedduun jiru.

    1. Qorannoon kolestroolii, sooma malee yeroo kamiyyuu  (non fasting lipid profile) qorannoowwan saayinsii hedduudhaan kan deeggarameedha. Qorannoo kolestroolii argachuuf qajeelfamni wal’aansa kolestroolii idil-addunyaa, kan akka Kolleejjii Onnee Ameerikaa (AAC), Waldaa Onnee Ameerikaa (AHA), fi Waldaa Ateerooskileeroosii Awurooppaa (EAS), fi kanneen biroo, hundi isaanii namoonni baay’een garaa duwwaa ta’uun akka hin barbaachifne ibsu. Qorannoowwan hedduun akka agarsiisanitti bu’aa qorannoo kolestroolii soomaafi sooma malee gidduu garaagarummaan baay’ee xiqqaadha.  Garaagarummaan xiqqaan yoo jiraatellee baay’ee xiqqaa waan ta’eef murtoo yaalaa irratti dhiibbaa tokkollee hin qabu.
    2. Dhugaa dubbachuuf qorannoon kolestroolii garaa duwwaa qofa irratti hojjetu jireenya keenya isa dhugaa hin calaqqisiisu.  Maaliif yoo jettan qaamni keenya guyyaa harka caalu sooma hin jiru!  Qaamni keenya jireenya keenya harka caalu haala sooma hin qabneen dabarsa (kana jechuun yeroo nyaata nyaannu qofa osoo hin taane, nyaanni nuti nyaannu yeroo daakuun, socho’u , gubamuu, dhabamsiisuu fi kkf).  Kanaaf qorannoon kolestroolii soomaa meetaabolii dhugaa qaama keenyaa hin calaqqisiisu.  Qorannoon kolestroolii sooma malee godhamu suuraa sirrii meetaabolii lipidii dhiigaa kenna.
    3. Wanti biraa immoo qorannoon sooma qofaan dhukkubsataaf hin mijatu.  Kanaa mannaa, dhukkubsataan sun yeroo gara dhaabbata fayyaa dhufu hundatti akka qoratamu gochuun adeemsa kana salphisa. Namoonni baay’een halkan ka’anii ganama balbala laaboraatoorii dhaquun qorannoo kolestroolii gochuun mijataa miti. Yeroo manaa bahu qoricha fudhachuu yoo qabaate, qoricha sana akka dhiisu isa dirqisiisaa jirra ta’a.  Sababa kanaaf namoonni hedduun qorannoo gochuuf of duuba deebi’u.   Faallaa kanaatiin qorannoon kolestroolii yeroo kamiyyuu gochuun mijataa fi salphaadha.  Namoonni hedduun akka qorataman jajjabeessa.  Waa’ee mijachuu qofa miti;  Saayinsii irrattis kan hundaa’edha.


Rakkoon jeneetikii kolestroolii baay’ee hin mul’anne kan qorannoo kolestroolii sooma barbaadu ni jira.  Bakka soomni gorfamutti kanneen ala ta’an dhukkubsattoota tiraayigiliisaayidii garmalee olka’aa qaban (hypertriglyceridemia > 400 mg) qofa.   Haa ta’u malee, dhukkuboonni kun namoota qorannoo kolestroolii barbaadan hunda keessaa dhibbeentaa baayyee xiqqaa qofa bakka bu’u.


Namni kamiyyuu gara dhaabbata fayyaa yeroo dhufu, yoo qorannoo kolestroolii barbaachise, haala fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa isaa hubachuu fi deebii sirrii ta’e hojiirra oolchuuf waliin haa hojjennu malee “ganama deebi’aa” jechuun carraa warqee hin dabarsinu.


Kanaafuu, ogeessi fayyaa qorannoon kolestroolii yoo garaa duwwaa irratti hin hojjetamne hin hojjetu yoo jiraate, adeemsa isaa haa haaromsu. Yeroon qajeelfama yaalaa haaromfame waliin walsimsiisuu fi kunuunsa fayyaa caalaatti dhaqqabauu, gahumsa qabuu fi dhukkubsataa giddu galeessa godhate gochuudha.


Hubachiisa: Qabiyyeen barreeffama kanaa odeeffannoo waliigalaa qofaaf kan qophaa’edha.  Qorannoo ykn yaala dhuunfaaf ogeessa  fayyaa keessan mariisisaa.


Odeeffannoon kun akka isin fayyadu abdiin qaba!  Gaaffii dabalataa yoo qabaattan, odeeffannoo kana kan qopheesse Dr. Melaku Taye fi hiriyyoota hojii isaa Hospitaala Ispeeshaalaayizd Tikur Anbessa, Kutaa Dhukkuba Sukkaaraa qunnamuu dandeessu. Fayyaa keessan isa gatii guddaa qabu eeguuf maal gochuu akka qabdan gorsa qabatamaa dabalataa argachuuf marsariitii fi miidiyaa hawaasaa keenya @hakimmelaku hordofaa!

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top