Ulfaatina qaamaa hir’isuun maaliif akkas ulfaataa?

Ulfaatina qaamaa hirʼisuun maaliif akka tulluu baʼuu akka taʼe yaaddee beektaa? Ulfaatina qaamaa hir’isuuf hammam yoo yaaltus maaliif deebi’a?


Torban kana haasawa TED(TED talk) beekamaa ta’e irratti, Dr. Kaatriin  Saandars, doktorri furdina garmalee Ameerikaa, saayinsii ulfaatina qaamaa hir’isuuf nyaata nyaachuu duuba jiru ifa gooteetti. Haasaan barsiisaa kun sababoota fiiziyoloojii fi xiinsammuu ulfaatina qaamaa itti fufiinsaan hir’isuu qormaata taasisan qorata.Waan isheen jette akkuma hubadheen odeessa.


 Deebiin uumamaa qaamni keenya ulfaatina qaamaa hir’isuuf kennu maali?


Akka Dr. Saandars jedhanitti qaamni adeemsa jijjiirama tirannaa keessatti cooma kuusuu kan jaallatu yoo ta’u, kunis yeroo beelaatti humna nu qusachuuf kan qophaa’edha. Tiyoorii kun yaada The Thrifty Gene hypothesis jedhama. Qaamni keenya jalqabarraa kaasee balaa beela irraa of eeguu fi ulfaatina qaamaa akka hin hir’isneef kan qophaa’edha. Kanarraa kan ka’e qaamni keenya amala jijjiirama tirannaatiin ulfaatina qaamaa dabala.


Bara abbootiin keenya adamsuu fi nyaata barbaadu (yeroo beelli baramaa ture) amala qusannaa kun lubbuu namaa baraara ture. Yeroo sanatti kaalorii bifa coomatiin kuufachuun guyyaa wanti adamfamu dhabamu beelaan du’uu irraa baraaramuu danda’u ture. Garuu addunyaa har’aa nyaanni baay’ee fi sochiin qaamaa hanqina qabu keessatti amala cooma baay’ee kuusuu fi qusachuu kun weerara furdina garmalee kanaaf gumaacheera.


Addunyaa ammayyaa furdina garmalee kan fidu (obesogenic)dha.


Yeroo ammaa kana hanga humni keenya danda’e  nyaanni bakka hundatti baay’eedha. Nyaata bakka teenyuti  ajajuu dandeenya.Uumamni keenya akka tasaa nyaata dhabnee beela’uu keenya yaaddoo kan hin dhaabne, bara hanqinni nyaataa hin jirre keessattillee cooma kuusuu hin dhiifne. Wantoonni kun hundi qaama keenya gara marsaa hamaa furdina garmaleetti dhiibu.


Ulfaatina qaamaa hir’isuun kan hin danda’amne maaliif fakkaata?


‘Namoonni furdina garmalee qaban ulfaatina qaamaa hir’isuuf yeroo yaalan qaamni isaanii isa lola’ jedhu Dr Saandars. Ulfaatina qaamaa xiqqoo yeroo hir’iftu qaamni akka waan beela’aa jirutti fakkaatee ni rifata. Hormooniin beela kan dabalu yoo ta’u, hormooniin quufa ammoo hir’ata. Kunis nyaata madaalawaa ta’ee nyaachuuf rakkisaa godha. Saffisni meetaaboliis suuta jedha.Qaamni nyaata nuti nyaannu hunda osoo hin gubin kuusuu jalqaba. Jijjiiramni baayoloojii kun salphaatti ulfaatina qaamaa hir’isuun rakkisaa ta’a.


Warri ulfaatina qaamaa hir’isuu danda’anillee ulfaatina hir’isan eeguun isaan rakkisa. Qorannoowwan hedduun akka agarsiisanitti namoonni karaa nyaataa fi sochii qaamaa ulfaatina qaamaa hir’isan keessaa walakkaan isaanii waggaa lama keessatti, dhibbeentaan 80 ammoo waggaa shan keessatti ulfaatina qaamaa isaanii deebifatu.


Ulfaatina qaamaa hir’isuu dadhabuun badii/dadhabummaa kee miti!


‘Furdinni qaamaa dhukkuba walxaxaa dha malee fedhii nyaataa dhabuu miti’ jechuun cimsanii dubbatu Dr Saandars. Furdinni qaamaa garmalee nyaachuu ykn sochii qaamaa gochuu dhiisuu qofa miti. Wantoonni balaa kanaaf saaxilan kanneen akka jeneetikii, qoricha adda addaa, rakkoo hirribaa, fi dhukkuba sammuu gahee guddaa qabu. Kanaaf akkuma dhukkuboota daddarboo hin taane biroo wal’aansaa fi hordoffii nama dhuunfaa giddu galeessa godhateen yaalamuu qaba.


Akka Dr. Saandars jedhanitti, namoota furdina garmalee qaban yaaluuf mala murtii fi addaan baasuu sirreessuu barbaanna. Komatamuu fi komachuun dhaabbachuu qaba. Namoonni kunuunsa fayyaa isaan barbaachisu akka hin barbaanne gochuudhaan waan hammeessu dha.


Faallaa kanaatiin furdina garmalee akka rakkoo hormooniitti hubachuun yaala fooyya’aa fi furmaata fooyya’aa ta’e argamsiisuu danda’a.


Abdii haaraa wal’aansa furdina garmalee


Namoota baay’eedhaaf maloonni akkaataa jireenyaa fooyyessuu kan akka nyaataa fi sochii qaamaa qofti gahaa miti. Qorichootni farra furdina garmalee namoota hedduudhaaf jijjiirama guddaa agarsiisanii jiru.Dhukkubsattoonni hedduun ulfaatina qaamaa guddaa akka hir’isanii fi akka hin deebifne gargaara.


Dr. Saandars qorichi farra furdina garmalee ‘qoricha yeroo gabaabaa’ furdina garmalee yeroo tokkotti dhabamsiisu osoo hin taane, dhimma wal’aansaa fi hordoffii yeroo dheeraa barbaadu ta’uu cimsanii dubbataniiru.


Sagantaa TedTalk kana arguun dirqama.


Haasaan Dr. Saandars waa’ee saayinsii furdina garmalee fi qormaata ulfaatina qaamaa hir’isuu irratti mari’ata. Furdinni qaamaa dadhabinaa fi dadhabina nama dhuunfaa akka hin taane yaadachiisa. Akkasumas furdina garmalee yeroo ilaallu dhimmoota hormoonii fi hawaasummaa hedduu qorachuuf waamicha taasifamuudha.


Rakkoolee ulfaatina qaamaa hir’isuu wajjin walqabatan irratti hubannoo bal’aa argachuuf, haasaa guutuu Dr. Saandars marsariitii ishee Ted Talk irratti ilaaluu dandeessu.


Hubachiisa: Yaadonni barreeffama kana keessatti argaman odeeffannoo waliigalaa qofaaf. Qormaata ykn yaala dhuunfaaf, kutaa dhukkuba sukkaaraa hospitaala addaa Xiqur Anbassaatti ykn hospitaalota dhuunfaa keessatti Dr. Malaakuu mariisisuu dandeessu.


Gorsa, sirreeffama ykn yaada dabalataa argachuuf email: contact@melakutaye.com fi bilbila: +251921720381 nu qunnamuu dandeessu.Gorsa fayyaa qabatamaa odeeffannoo qabuu fi mirkanaa’eef biloogii Dr. Malaakuu www.melakutaye.com, Telegram fi Tik Tok hordofaa. Odeeffannoo mirkanaa’e kana namoota biroof akka qooddan kabajaan isin afeera.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top